Ticari hayatta en sık kullanılan ödeme araçlarından olan çek ve bono (senet), alacaklıya hızlı tahsilat imkânı tanıyan özel bir takip yolundan yararlanma hakkı verir. Ancak bu avantajdan yararlanmak için kanunda öngörülen kısa sürelere ve şekil şartlarına uyulması gerekir.
Çekte ilk adım: süresinde ibraz
Çek, keşide edildiği yerde ödenecekse on gün, başka bir yerde ödenecekse bir ay, farklı kıtalarda düzenlenip ödenecekse üç ay içinde bankaya ibraz edilmelidir. Bu süreler çekin üzerinde yazan keşide tarihinden itibaren işlemeye başlar.
Hesapta yeterli karşılık yoksa banka, çekin arkasına karşılıksızdır şerhi düşer. Bu şerh, hem cirantalara başvuru hakkının korunması hem de Çek Kanunu kapsamındaki şikâyet hakkı bakımından önemlidir.
Senette (bonoda) vade ve ödeme
Bononun vadesi geldiğinde ödenmemesi hâlinde alacaklı, düzenleyene karşı doğrudan takip başlatabilir. Cirantalara başvurulabilmesi için ise kural olarak süresinde protesto çekilmesi gerekir. Senedin kambiyo senedi niteliği taşıyabilmesi için “bono” veya “emre muharrer senet” ibaresi, kayıtsız şartsız ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, lehtar, düzenleme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası gibi zorunlu unsurları içermesi gerekir.
Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu
Çek veya bonoya dayanan alacak için başlatılan bu özel takipte borçluya gönderilen ödeme emri, genel takiplere göre çok daha sıkı süreler içerir:
- Borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren on gün içinde borcu ödemelidir.
- Borca veya imzaya itiraz ile şikâyet, beş gün içinde icra mahkemesine yapılmalıdır.
- Borçlunun itirazı, kural olarak takibi kendiliğinden durdurmaz; takibin durması için icra mahkemesinden tedbir kararı alınması gerekir.
Kambiyo takibinin en önemli avantajı, alacaklının ödeme emrinin tebliğinden sonra kısa sürede haciz aşamasına geçebilmesidir. Bu nedenle takip, borçlunun malvarlığı araştırmasıyla birlikte planlanmalıdır.
Karşılıksız çekte şikâyet hakkı
Karşılıksız çek keşide edilmesi, 5941 sayılı Çek Kanunu’nda yaptırıma bağlanmıştır. Hamil, kanunda öngörülen süre içinde şikâyette bulunarak bu yolu da işletebilir. Ceza yargılaması ile icra takibi birbirinden bağımsız yürütülür; ancak her ikisinin birlikte planlanması tahsilat sürecini olumlu etkileyebilir.
Zamanaşımına dikkat
Çekte hamilin müracaat hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren altı ay, bonoda düzenleyene karşı haklar ise vadeden itibaren üç yıl içinde zamanaşımına uğrar. Zamanaşımına uğrayan senet kambiyo takibine konu edilemez; bu durumda alacak, temel borç ilişkisine dayanılarak genel hükümlere göre talep edilebilir.
Sonuç
Karşılıksız çek veya ödenmeyen senet karşısında başarılı bir tahsilat için ibraz ve protesto sürelerine uyulması, senedin şekil şartlarının kontrol edilmesi ve takibin borçlunun malvarlığı dikkate alınarak hızlıca başlatılması gerekir. Borçlu açısından ise beş günlük itiraz süresi, hak kaybını önlemenin tek yoludur.
Bu makale genel bilgilendirme amacıyla 4 Kasım 2026 tarihinde yürürlükteki mevzuata göre hazırlanmıştır; somut olaylar için hukuki danışmanlık yerine geçmez.
